रबरस्य मिश्रणं रबरनिर्माणयन्त्रस्य यांत्रिकबलस्य साहाय्येन रबरमध्ये विविधसंयुतानां समानरूपेण प्रसारणं भवति, येन रबरं मध्यमरूपेण वा रबरस्य तथा केषाञ्चन संगतघटकानाम् (मेलनकारकस्य, अन्यबहुलकानाम्) मिश्रणं मध्यमरूपेण, असङ्गतमेलनकारकाणां (यथा चूर्णपूरकः, जस्ता आक्साइडः, वर्णकादि) विकीर्णचरणत्वेन । प्रक्रिया। संयुग्मप्रक्रियायाः विशिष्टाः तान्त्रिक-आवश्यकताः सन्ति : यौगिककारकस्य एकरूपं प्रसारणं, येन रबरस्य सुसंगतप्रदर्शनं सुनिश्चित्य यौगिककारकस्य, विशेषतः कार्बनब्लैक् इत्यादीनां सुदृढीकरणसंयोजनकारकस्य सर्वोत्तमप्रसारणं प्राप्तं भवति परिणामस्वरूपं रबरं 'संयोजनरबर' इति कथ्यते तथा च तस्य गुणवत्तायाः अग्रे प्रसंस्करणस्य उत्पादस्य गुणवत्तायाः च महत्त्वपूर्णः प्रभावः भवति ।
१ - नियोप्रीनस्य समासः
नियोप्रीन उत्पादनस्य पायसबहुलकीकरणपद्धतिः अस्ति, उत्पादनप्रक्रिया अधिकतया एककेतली व्यत्यस्तबहुलकीकरणं भवति । बहुलकीकरणस्य तापमानं अधिकतया ४०-६० डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं नियन्त्रितं भवति, परिवर्तनस्य दरः च प्रायः ९०% भवति । बहुलकीकरणस्य तापमानं, अन्तिमरूपान्तरणस्य दरः अत्यधिकः अस्ति अथवा वायुतले बहुलकीकरणप्रक्रिया उत्पादस्य गुणवत्तायां न्यूनतां जनयिष्यति । सापेक्षिकं आणविकद्रव्यमानं उत्पादनकाले सल्फर-क्युराम (टेट्राआल्काइलमिथाइलएमिनोथियोकार्बोनिलडाइसल्फाइड) प्रणाल्या नियन्त्रितं भवति । गन्धक-क्युराम-प्रणाल्याः मुख्यः दोषः गन्धकबन्धानां स्थिरतायाः अभावः अस्ति, यत् भण्डारणगुणानां महत्त्वपूर्णकारणेषु अन्यतमम् अस्ति यदि सापेक्षिकं आणविकद्रव्यमानं थायोल् इत्यनेन समायोजितं भवति तर्हि एतत् कार्यक्षमतां सुधारयितुम् अर्हति । नियोप्रीन सामान्यकृत्रिमरबरात् भिन्नं भवति, अस्मिन् सल्फर-वल्कनीकरणस्य उपयोगः न भवति, परन्तु जस्ता-आक्साइड्, मैग्नीशियम-आक्साइड् इत्यादिभिः वल्केनीकरणेन सह
नियोप्रीनस्य प्रसंस्करणप्रदर्शनं अवल्केनाइज्ड् रबरस्य चिपचिपालोचनव्यवहारस्य उपरि निर्भरं भवति, तस्य चिपचिपालोचनव्यवहारः नियोप्रीनस्य विविधतायाः तापमानस्य च सह सम्बद्धः भवति यथा मिश्रणं सामान्यतया लोचनावस्थायां क्रियते यत् रबरस्य लोचनावस्थायाः कतरनीबलस्य उपयोगं कृत्वा पूरकं सुविकीर्णं भवति। अतः नियोप्रीनस्य मिश्रणकाले उच्चतापमानस्य प्रभावं परिहरितुं लोचनस्थितौ मिश्रणस्य निश्चितं प्रमाणं प्राप्तुं यथासम्भवं शीघ्रं पूरकं योजयितव्यम् मुक्तशोधकेन सह मिश्रणं कुर्वन् G-प्रकारस्य नियोप्रीनः तापमानपरिवर्तनस्य प्रति संवेदनशीलः भवति, तथा च रोलस्य तापमानं 70 °C अधिकं भवति, गम्भीररूपेण चिपचिपाः रोलाः भविष्यन्ति, तथा च चिपचिपा प्रवाहावस्थायां भवति, तथा च पूरकस्य विकीर्णनं सुलभं नास्ति सघनशोधकेन सह मिश्रणं कुर्वन् तस्य क्षमता समुचितरूपेण न्यूनीकर्तव्या, ०.६ सामान्यपूरणगुणकः समुचितः, सामान्यतया मिश्रणद्वये विभक्तः, मिश्रणतापमानं न्यूनीकर्तुं निर्वहनतापमानं १०० डिग्री सेल्सियसतः न्यूनं भवेत् ।
नियोप्रीनस्य उपयोगे मुक्तयन्त्रमिश्रणहानिः तापः बृहत् भवति, रोलरेषु लसितुं सुकरं भवति, तप्तुं सुलभं भवति, एजेण्टेन सह प्रसारणं मन्दं भवति, अतः मिश्रणस्य तापमानं अत्यधिकं न भवेत्, क्षमता लघुः भवेत्, रोलरवेगानुपातः बृहत् न भवेत्। तापमानस्य प्रति प्रबलसंवेदनशीलतायाः कारणात्, सामान्य-उद्देश्य-नियोप्रीनः कक्षतापमाने ७१ डिग्री सेल्सियसपर्यन्तं, एतत् धान्य-स्थितिं दर्शयिष्यति, अस्मिन् समये कच्चे रबरस्य समन्वयः दुर्बलः भवति, न केवलं गम्भीराः चिपचिपाः रोलरः, एजेण्टेन सह प्रसारणं अपि अतीव कठिनं भविष्यति। अ-गन्धक-नियन्त्रितस्य नियोप्रीनस्य लोचन-अवस्था-तापमानं ७९ °C तः न्यूनं भवति, अतः मिश्रण-प्रक्रिया-प्रदर्शनं सल्फर-नियन्त्रितस्य अपेक्षया उत्तमं भवति, तथा च चिपचिपा-रोलर-प्रवृत्तिः, तप्त-प्रवृत्तिः च लघुः भवति मुक्तयन्त्रेण पिष्ट्वा, चिपचिपानां रोलराणां परिहाराय, रोल-तापमानं सामान्यतया ४० ~ ५० °C अथवा तस्मात् न्यूनतया नियन्त्रितं भवति (अग्र-रोलः पृष्ठीय-रोल-तापमानात् ५ ~ १० °C न्यूनः भवति), तथा च कच्चे रबर-पिष्टे रोल-अन्तरं क्रमेण बृहत्तः लघुपर्यन्तं समायोजितव्यम् मिश्रणं कुर्वन् प्रथमं अम्लशोषकं मैग्नीशियम-आक्साइड् योजयित्वा तप्तं न भवेत्, अन्ते जस्ता-आक्साइड् योजयन्तु । मिश्रणतापं न्यूनीकर्तुं कार्बनब्लैक्, द्रवमृदुकरणं च क्रमेण बैच-रूपेण योजयितुं शक्यते । स्टीयरिक अम्लं तथा पैराफिनमोमम् अन्ये च संचालनसहायकाः क्रमेण योजयित्वा विकीर्णं कर्तुं शक्यन्ते, येन प्रसारणे सहायता भवति, परन्तु चिपचिपा रोलरः अपि निवारयितुं शक्यते ओपनर-मिश्रणसमये सल्फर-नियन्त्रितः क्लोरोप्रीन-रबरः सामान्यतया प्राकृतिक-रबरस्य अपेक्षया ३०% तः ५०% यावत् दीर्घः भवति, अ-सल्फर-नियन्त्रितः मिश्रणसमयः सल्फर-नियन्त्रितस्य अपेक्षया प्रायः २०% लघुः भवितुम् अर्हति मिश्रणयन्त्रे नियोप्रीनं परिहरितुं उद्घाटने तापमानं अतिशीघ्रं वर्धते, वेगानुपातः १:१.२ तः न्यूनः अधः भवति, शीतलनप्रभावः उत्तमः भविष्यति परिष्करणक्षमतायाः न्यूनीकरणं परिचालनसुरक्षां, उत्तमं प्रसारणं च सुनिश्चित्य अपि एकः उपायः अस्ति । वर्तमान समये प्राकृतिकरबरस्य अपेक्षया घरेलुसल्फर-नियन्त्रित-नियोप्रीन-रबर-शुद्धिकरणक्षमता २०% तः ३०% पर्यन्तं न्यूना भवितुमर्हति, यत् सामान्यतया कार्यं कर्तुं शक्नोति यथा नियोप्रीनं तप्तं सुलभं भवति तथा सघनशुद्धिकरणयन्त्रस्य प्रयोगे प्रायः द्वयोः मिश्रणविधौ मिश्रणस्य उपयोगः भवति । मिश्रणतापमानं न्यूनं भवितुमर्हति (निर्वाहतापमानं सामान्यतया १०० डिग्री सेल्सियसतः न्यूनं नियन्त्रितं भवति), भारक्षमता प्राकृतिकरबरस्य अपेक्षया न्यूना भवति (क्षमताकारकं सामान्यतया ०.५० ~ ०.५५ इति गृह्यते), द्वितीयमिश्रणखण्डे च जस्ता-आक्साइड् प्रेस-मध्ये योज्यते क्लोरोप्रीन-रबरस्य मिश्रणं तप्तुं सुलभं, विकीर्णं च कठिनं इति समस्यायाः कृते लीना-रिफाइनरः एकस्मिन् एव दिशि धावन्तं सर्वाधिकं उन्नतं चतुर्-वलय-द्विगुणं रोटरं स्वीकुर्वति, यत् परिष्कारकस्य उपरि शीर्ष-बोल्टस्य 'X' वक्र-गतिभिः सह मिलित्वा, उत्तम-प्रसार-प्रभावेन, अल्प-समयेन च, यत् मिश्रण-प्रक्रियायां क्लोरोप्रीन-रबरस्य तप्त-घटनाम् प्रभावीरूपेण न्यूनीकर्तुं शक्नोति
२ - एथिलीनप्रोपाइलीनरबरस्य संयोजनम्
एथिलीनप्रोपाइलीनरबरं साधारणरबरशुद्धिकरणसाधनेन अपि संसाधितुं शक्यते, परन्तु एथिलीनप्रोपाइलीनरबरस्य प्लास्टिकीकरणप्रभावः विशेषतया दुर्बलः भवति इति कारणतः चिपचिपाहटस्य अभावः रबरस्य रोलस्य वेष्टनं सुलभं न भवति, सामान्यतया प्रथमं संकीर्णरोलपिचस्य उपयोगः भवति, निरन्तरपत्रं निर्मातुं ततः मिश्रणप्रक्रियायै रोलपिचस्य विस्तारं कर्तुं अग्रे रोलस्य कृते रोल तापमानं 50 ~ 60 °C, रोल 60 ~ 70 °C उपयुक्तस्य अनन्तरं। ईपीडीएम रबर फीडिंग ऑर्डर सामान्यतया अस्ति: कच्चा रबर कवर रोल-1/2 कार्बन ब्लैक-1/2 कार्बन ब्लैक-स्टीरिक अम्ल-जस्ता आक्साइड (अथवा मैग्नीशियम आक्साइड)-प्रोमोटर-क्रॉसलिंकर -पतली पास, निचला शीट। इथिलीनप्रोपिलीनरबरस्य मिश्रणकाले सहजतया अतिशयेन परिष्कृतं न भवति, यौगिकं च समानरूपेण विकीर्णं भवति, परन्तु स्वचिपकणगुणः दुर्बलः भवति एथिलीन-प्रोपाइलीन-रबरस्य मिश्रणं एकेन खुलेन शोधकर्तृणा सह, सामान्यतया प्रथमं रोलस्य अनन्तरं निरन्तरं कर्तुं लघु-रोल-क्षणस्य उपयोगं कुर्वन्तु, ततः क्रमेण रोल-क्षणं शिथिलं कुर्वन्तु, यौगिकं योजयन्तु, रोल-तापमानं 60 ~ 70 °C मध्ये मिश्रणस्य तापमानं १५०～१६० डिग्री सेल्सियस भवति, यत् भरावस्य मृदुकरस्य च प्रसारणं यांत्रिकगुणानां सुधारणे च सहायकं भवितुम् अर्हति । अन्येषां रबरसामग्रीणां अपेक्षया भारक्षमता १०%~१५% अधिका भवितुम् अर्हति ।
3- फ्लोरोइलास्टोमर के यौगिकीकरण
फ्लोरीन रबर मेन्नी चिपचिपाहटं उच्चं, कठोरं, घर्षणात्मकं तापजननं, सामान्यं मिश्रणं प्रसंस्करणं च अधिकं कठिनं भवति । परिष्करणयन्त्रे फ्लोरीनरबरस्य मिश्रणं कुर्वन्, लघुरोलदूरता, न्यूनक्षमता, 50 ~ 60 °C मध्ये रोल तापमाननियन्त्रणम्। मिश्रणं आरभ्यते, प्रथमं रोलरं शीतलं करोति, कच्चा रबरं पतलं पासं प्रायः १० वारं योजयित्वा एकरूपं संकुलं रोल रबरं निर्माति, रोल् क्षणं समायोजयन्तु यत् अल्पमात्रायां स्तम्भितरबरं निर्वाहयितुम्, ततः यौगिकं योजयन्तु, मिश्रणसमयः सामान्यतया सख्यं परिभाषितः नास्ति, परन्तु यथाशक्ति शीघ्रं आवश्यकं भवति फ्लोरीन रबरस्य उपयोगः मिश्रणयन्त्रस्य मिश्रणस्य अधिकः कठिनः भवति, परन्तु मिश्रणयन्त्रस्य शीतलनप्रणालीयाः जालप्रकारः अधिकं प्रबलः भवति, भवन्तः फ्लोरीनरबरस्य मिश्रणं कर्तुं शक्नुवन्ति यौगिकं रबरं उपयोगात् पूर्वं २४ घण्टापर्यन्तं पार्कं कर्तव्यं, उपयोगात् पूर्वं परिष्कृतं करणीयम् येन यौगिकं समानरूपेण विकीर्णं भवति तथा च रबरस्य द्रवत्वं स्वचिपकणं च सुदृढं भवति
