जस्ता-आक्साइड् रबर-प्रक्रियायां सामान्यतया प्रयुक्तः सक्रिय-कारकः अस्ति । रबरस्य उत्पादनस्य अपशिष्टस्य पुनःप्रयोगस्य च प्रक्रियायां जस्तासंयुतानि मुक्ताः भवितुम् अर्हन्ति, येन पर्यावरणस्य हानिः भवति, अतः रबरसूत्रे जस्ता-आक्साइडस्य परिमाणं न्यूनीकर्तव्यम् सक्रियजस्ता -आक्साइडस्य कण-आकारः लघुः, विशालः पृष्ठक्षेत्रः, उच्च-वल्केनाइजेशन-क्रियाकलापः च भवति, साधारण-जस्ता-आक्साइड्-इत्यस्य तुलने मात्रा सक्रिय- जस्ता-आक्साइडस्य न्यूनीभवति, अतः पर्यावरणस्य कृते जस्तायाः हानिः न्यूनीभवति, येन पर्यावरणीय-आर्थिक-लाभाः प्रतिबिम्बिताः भवन्ति
सक्रियजस्ता - आक्साइड् आर्द्रप्रक्रियायाः उपयोगेन, अवक्षेपणस्य, भर्जनस्य च संयोजनस्य उपयोगेन, सक्रियजस्ता -आक्साइड्-पारदर्शी-जस्ता-आक्साइड् च उत्पादयितुं उत्पाद्यते, यत् अन्यैः बहवः उत्पादकैः प्रयुक्तायाः पारम्परिक-अप्रत्यक्ष-कैल्सिनेशन-प्रक्रियायाः विपरीतम् अस्ति आर्द्रप्रक्रियायाः गुणवत्तायां उच्चस्तरीयं स्थिरता भवति, प्रक्रियायाः परिणामः अपि विशालविशिष्टपृष्ठक्षेत्रं (40m2/g) भवति तथा च अनेकानाम् अनुप्रयोगानाम् इष्टतमकणआकारवितरणं भवति, तथा च भारीधातुमशुद्धीनां न्यूनसामग्री अस्य उत्पादस्य पर्यावरणीयप्रतिश्रुतिषु अन्यतमम् अस्ति
आर्द्रप्रक्रियायाः उत्पादनप्रक्रिया निम्नलिखितरूपेण भवति : जस्ता-पिण्डलस्य सल्फ्यूरिक-अम्लस्य च विक्रियायाः कारणेन जस्ता-सल्फेट्-उत्पादनं भवति, ततः सोडियम-कार्बोनेट्-सहितं तस्य विक्रियायाः कारणेन जस्ता-आक्साइड्-कृते कच्चामालरूपेण जस्ता-कार्बोनेट्-उत्पादनं भवति जस्ताकार्बोनेट् कच्चा मालरूपेण प्रक्षालनेन, शोषणेन, कल्कीकरणेन, मर्दनेन च जस्ता-आक्साइड् निर्मीयते ।
सक्रियजस्ता-आक्साइडस्य औसतकण-आकारः ५०nm, विशिष्टः पृष्ठक्षेत्रः विशालः, प्रायः ४०m2/g, स्फटिकाः च मधुकोशः, शिथिलाः, छिद्रपूर्णाः च भवन्ति, अतः प्रसारः उत्तमः भवति तस्य प्रसारणवेगः साधारणजस्ता-आक्साइड्-अपेक्षया द्रुततरः भवति, वितरणं एकरूपं भवति, सेतु-समुच्चयस्य घटनां सुधारयितुम् प्रतिक्रियायां, मूलतः पूर्णतया प्रतिक्रियां कर्तुं शक्यते भारी धातुः Pb2 +, Cu2 +, Cd2 +, Mn2 +, Fe2 + सामग्री अतीव न्यूना भवति, पर्यावरणसंरक्षणस्य आवश्यकतानुसारम् ।
उत्पादस्य उपयोगः
रबर-उद्योगे जस्ता-आक्साइड् मुख्यतया रबर-वल्केनाइजेशन-सक्रिय-कारकस्य (त्वरक-कारकस्य) रूपेण उपयुज्यते, यस्य कार्यं वल्केनीकरण-त्वरकस्य सक्रियीकरणं वर्धयितुं रबरस्य वल्केनीकरण-प्रभावं च सुधारयितुम् अस्ति अस्य प्रतिक्रियातन्त्रम् अस्ति : जस्ता-आक्साइड् तथा त्वरक-रासायनिक-विक्रिया त्वरक-जस्ता-लवणं जनयितुं; त्वरकजस्तालवणं बहुसल्फाइड् अणुः च बहुसल्फाइडजस्तालवणं जनयितुं; पॉलीसल्फाइड जस्तालवणं रबरं च स्थूलअणुप्रतिक्रिया अन्तिमरासायनिकक्रॉसलिङ्किंग् पूर्णं कर्तुं, येन रबरस्य वल्कनीकरणं, वृद्धावस्थाविरोधी भूमिकायाः सक्रियीकरणं सुदृढीकरणं च प्रवर्धयितुं, स्थिरतां प्राप्तुं, प्रसंस्करणसुरक्षां, दोषपूर्णदरे न्यूनीकरणस्य बृहत् डिग्रीं प्राप्तुं, तथा च रबरस्य उत्पादेषु सुधारं कर्तुं, अश्रुप्रतिरोधं, घर्षणप्रतिरोधं च, वल्कनीकृतस्य नियतदीर्घीकरणं च वर्धयितुं रबरं, रबरस्य वल्कनीकरणस्य प्रभावं च वर्धयन्ति। तथा वल्केनाइज्ड रबर खिंचावतनाव, तन्यताबलं लम्बनं च सुधारयति, संपीडनस्थायीविरूपणं न्यूनीकरोति इत्यादि।
1. अर्ध-इस्पात रेडियल टायर इनरलाइनर अनुप्रयोगे सक्रिय जस्ता आक्साइड
समानमात्रायां परिस्थितिषु साधारणजस्ताआक्साइडस्य १ # सूत्ररबरस्य उपयोगात् सक्रियजस्ताआक्साइडस्य २ # सूत्ररबरस्य क्यूरिगवेगस्य उपयोगः प्रायः १ गुणा वर्धितः ३ # सक्रियजस्ता-आक्साइड-मात्रायाः सूत्रं केवलं १ # ८०% साधारण-जस्ता-आक्साइड-मात्रायाः सूत्रम् अस्ति, परन्तु ३ # सूत्र-रबरस्य क्यूरिग-वेगः अद्यापि रबरस्य सूत्रात् बहु द्रुततरः अस्ति l. ३ रबरकोकिंगगुणानां सूत्राणि, मेन्नी चिपचिपाहटं बहु अन्तरं नास्ति ।
परीक्षणसूत्रं वल्केनाइज्ड रबरस्य कठोरता, नित्यं तन्यतातनावः, तन्यताबलं च अश्रुबलं च उत्पादनसूत्रस्य अपेक्षया वल्केनाइज्ड रबरस्य अपेक्षया सुधारः, थकानप्रतिरोधः तथा मोचनप्रदर्शनस्तरः तुलनीयः अस्ति, तापस्य वायुवृद्धेः च प्रदर्शने किञ्चित् न्यूनता अभवत्।
अर्ध-इस्पात-रेडियल-टायर-आन्तरिक-प्लाई-रबर-मध्ये प्रयुक्तस्य साधारण-जस्ता-आक्साइडस्य स्थाने सक्रिय -जस्ता-आक्साइड्, रबरस्य भौतिक-गुणानां क्यूरिग-करणं तथा च साधारण-जस्ता-आक्साइड्-क्यूरिग-रबरस्य स्तरस्य उपयोगः रबरस्य स्तरस्य तुलनीयः भवति, रबरस्य वल्केनाइजेशन-गतिः त्वरिता भवति, यत् वल्केनाइजेशन-समयं न्यूनीकर्तुं अनुकूलम् अस्ति सक्रियजस्ता-आक्साइडस्य उपयोगेन जस्ता-आक्साइडस्य मात्रां न्यूनीकर्तुं शक्यते, यत् पर्यावरणसंरक्षणस्य आवश्यकतानुसारं अधिकं अनुकूलं भवति ।
2. रेडियल टायर ट्रेड रबर इत्यस्मिन् सक्रियजस्ता आक्साइडस्य प्रयोगः
सक्रियजस्ता-आक्साइडस्य मात्रायाः वृद्ध्या सह टीसी१०, टीसी९० च समग्रवृद्धेः प्रवृत्तिः । एम.एल., एम. एच् च बहु परिवर्तनं न कृतवन्तौ । अस्य अर्थः अस्ति यत् सक्रियजस्ता-आक्साइड् इत्यस्य उपयोगः न्यूनीकृतमात्रायां कर्तुं शक्यते ।
सक्रियजस्ता-आक्साइड्-मात्रायाः वृद्ध्या रबरस्य तन्यबलं, १००% लम्बनं, ३००% लम्बनं, अश्रुबलं च महत्त्वपूर्णं परिवर्तनं न अभवत् यदा मात्रा ५ भागाधिका भवति तदा वल्केनाइज्ड् रबरस्य अश्रुबलं inst ead न्यूनीभवति, यत् क्रॉसलिङ्क् घनत्वस्य अत्यधिकवृद्ध्या कारणं भवति १०० यावत् वृद्धत्वस्य अनन्तरं °C× २४h ३ भागैः सह रबर-संयुतः कार्यक्षमतायाः धारण-दरः सक्रियजस्ता -आक्साइडस्य सर्वोत्तमः भवति, तथा च २.५ भाग-मात्रायाः सह सः सर्वाधिकं दुष्टः भवति कारणं २.५ भागानां परिमाणं भवितुम् अर्हति, वल्केनाइज्ड् रबरजालसंरचना सिद्धा नास्ति, यत् अश्रुस्थाने समानविस्तारः, अश्रुस्थाने स्थायीविकृतिः, शोरकठोरता, संपीडनतापजननप्रदर्शने च प्रतिबिम्बितम् अस्ति
सक्रियजस्ता-आक्साइड-रबर-मिश्रणस्य, TC10 तथा TC90 इत्यस्य योजनेन महत्त्वपूर्णतया दीर्घता, न्यूनतम-टोर्क-ML, अधिकतम-टोर्क् Mn तथा च द्वयोः MH a ML-योः मध्ये अन्तरं वर्धते, यत् सूचयति यत् तस्य प्रसंस्करण-सुरक्षा, वल्केनाइजेशन-गतिः मन्दः, क्रॉस-लिङ्किङ्गस्य डिग्री वर्धिता, तस्य तन्यता-बलं, 100% स्थिर-दीर्घीकरणं, 300% स्थिर-दीर्घीकरणं च अश्रुबलं सुधरितम् अस्ति, 100 °C × 24h वृद्धावस्था, अवधारणदरस्य नमूनागुणाः महत्त्वपूर्णतया 100 °C× 24h वृद्धावस्थायाः अनन्तरं नमूनाप्रदर्शनस्य अवधारणदरे महत्त्वपूर्णतया सुधारः भवति। यदा सक्रियजस्ता-आक्साइडस्य न्यूनमात्रायां उपयोगः भवति तदा TC90 - TS1 लघुः भवति, ML तथा MH परिवर्तनं महत्त्वपूर्णं न भवति, तथा च वल्केनाइज्ड् रबरपरिवर्तनस्य यांत्रिकगुणाः स्पष्टाः न भवन्ति २.५ भागेषु मात्रायाः, वल्केनाइज्ड् रबरस्य वृद्धत्वप्रतिरोधः न्यूनः भवति, अतः मात्रां प्रयोक्तव्यस्य मात्रायाः ३ भागं यावत् न्यूनीकर्तुं शक्यते
जस्ता आक्साइडस्य लाभाः
उपर्युक्तानां उत्पादानाम् प्रयोगात्मकदत्तांशद्वारा ज्ञातुं शक्यते यत् सक्रियजस्ता-आक्साइड् इत्यस्य उपयोगः विभिन्नेषु रबर-उत्पादेषु व्यापकरूपेण कर्तुं शक्यते ।
(१) रबरसामग्रीषु अस्य उत्तमः प्रसारः भवति, भौतिक-यान्त्रिक-गुणाः च उन्नताः भवन्ति;
(२) वल्कनीकरणप्रक्रियायां । रबरसामग्रीणां कोकिंगसमयः दीर्घः भवति, वल्कनीकरणस्य सुरक्षा सुधरति, वल्कनीकरणस्य कार्यक्षमता च सुधरति;
(३) विशालविशिष्टपृष्ठक्षेत्रस्य लघुकणप्रमाणस्य च कारणात् सक्रियजस्ता -आक्साइडस्य केषाञ्चन रबरसामग्रीणां योजने न्यूनमात्रायां तस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते
