रबर-उद्योगे अन्तिम-तन्य-बलं मौलिकः यांत्रिक-गुणः अस्ति । एषः प्रयोगात्मकः मापदण्डः वल्केनाइज्ड् रबरसंयुतस्य अन्तिमबलं मापयति । रबर-उत्पादः कदापि तस्य अन्तिम-तन्य-बलस्य समीपे न आकृष्यते चेदपि रबर-उत्पादानाम् अनेके उपयोक्तारः अद्यापि तत् यौगिकस्य समग्र-गुणवत्तायाः महत्त्वपूर्णं सूचकं मन्यन्ते अतः तन्यबलम् अतीव सामान्यविनिर्देशः अस्ति, यद्यपि विशिष्टस्य उत्पादस्य अन्त्यप्रयोगस्य तया सह अल्पः सम्बन्धः भवति तथापि सूत्रकारिणः प्रायः तस्य पूर्तये स्वमार्गात् बहिः गन्तुं प्रवृत्ताः भवन्ति
1. सामान्यसिद्धान्ताः
उच्चतमं तन्यबलं प्राप्तुं प्रायः इलास्टोमेर्-इत्यनेन आरम्भः करणीयः यत्र तनाव-प्रेरितं स्फटिकीकरणं भवितुम् अर्हति, यथा एनआर, सीआर, आईआर, एचएनबीआर
2. प्राकृतिक रबर NR
प्राकृतिकरबर-आधारित-चिपकणानां प्रायः नियोप्रीन-चिपकणानां अपेक्षया अधिकं तन्यबलं भवति । प्राकृतिकरबरस्य विभिन्नश्रेणीषु प्रथमक्रमाङ्कस्य धूमपटलस्य तन्यबलं सर्वाधिकं भवति । न्यूनतया कार्बनब्लैक् पूरितसंयुतानां सन्दर्भे प्रथमक्रमाङ्कस्य धूमपटलस्य अपेक्षया ३ क्रमाङ्कस्य धूमपटलस्य उत्तमं तन्यबलं ददाति इति ज्ञातम् प्राकृतिकरबरसंयुतानां कृते रासायनिकप्लास्टिसाइजर् (प्लास्टिसोल्) यथा बाइफेनिल् एमिडोथियोफेनोल् अथवा पेन्टाक्लोरथियोफेनोल् (PCTP) परिहर्तव्यं भवति, यतः ते यौगिकस्य तन्यबलं न्यूनीकरोति
3. क्लोरोप्रीन सीआर
क्लोरोप्रीन (CR) एकः तनाव-प्रेरितः स्फटिकीयः रबरः अस्ति यः पूरकानाम् अभावे उच्चं तन्यबलं ददाति । वस्तुतः कदाचित् पूरकस्य परिमाणं न्यूनीकृत्य तन्यबलं वर्धयितुं शक्यते । सीआर इत्यस्य अधिकानि आणविकभाराः अधिकं तन्यबलं ददति ।
4. नाइट्राइल रबर एनबीआर
एक्रिलोनिट्राइल (ACN) इत्यस्य अधिकसामग्रीयुक्तः एनबीआर अधिकं तन्यबलं ददाति । संकीर्ण आणविकभारवितरणं युक्तं एनबीआर अधिकं तन्यबलं ददाति ।
5. आणविकभारस्य प्रभावः
अनुकूलनद्वारा उच्चमेनिस्कसचिपचिपाहटयुक्तानां उच्च आणविकभारस्य च एनबीआर-इत्यस्य उपयोगेन अधिकानि तन्यबलानि प्राप्यन्ते ।
6. कार्बोक्जिलेटेड इलास्टोमर
यौगिकस्य तन्यताबलं सुधारयितुम् अकार्बोक्जिलेटेड एनबीआर इत्यस्य स्थाने कार्बोक्जिलेटेड् एक्सएनबीआर तथा अनकार्बोक्जिलेटेड एचएनबीआर इत्यस्य स्थाने कार्बोक्जिलेटेड एक्सएचएनबीआर इत्यस्य स्थाने परिवर्तनं कर्तुं विचारयन्तु।
जस्ता-आक्साइडस्य उपयुक्तमात्रायां कार्बोक्जिलेटेड् एनबीआर पारम्परिक-एनबीआर-अपेक्षया अधिकं तन्यबलं ददाति ।
7. ईपीडीएम
अर्धस्फटिकीय ईपीडीएम (उच्च एथिलीन सामग्री) इत्यस्य उपयोगेन अधिकानि तन्यबलानि प्राप्यन्ते ।
8. प्रतिक्रियाशील ईपीडीएम
एनआर इत्यनेन सह मिश्रणेषु असंशोधित ईपीडीएम इत्यस्य स्थाने २% (द्रव्यमानभागः) मैलेइक एन्हाइड्राइड् संशोधित ईपीडीएम इत्यनेन एनआर/ईपीडीएम यौगिकस्य तन्यबलं वर्धते
9. जेलः
एसबीआर इत्यादिषु सिंथेटिकजेल्-मध्ये सामान्यतया स्थिरीकरणकर्तृकं भवति । परन्तु १६३ डिग्री सेल्सियसतः अधिके तापमाने एसबीआर-संयुतानां मिश्रणं कुर्वन् शिथिल-जेल् (यत् दूरं मिश्रयितुं शक्यते) तथा तंग-जेल् (यत् दूरं मिश्रयितुं न शक्यते तथा च कतिपयेषु विलायकेषु अघुलनशीलं भवति) द्वयमपि उत्पादयितुं शक्यते उभयप्रकारस्य जेलस्य यौगिकस्य तन्यबलं न्यूनीकरोति । अतः एसबीआर इत्यस्य मिश्रणतापमानस्य सावधानीपूर्वकं उपचारः करणीयः ।
10. वल्कनीकरणम्
उच्चतन्यबलं प्राप्तुं एकः महत्त्वपूर्णः उपायः अस्ति यत् क्रॉसलिङ्क् घनत्वस्य अनुकूलनं, अण्डर-सल्फराइजेशनं, उत्तर-वल्केनाइजेशनं च परिहरति तथा च अपर्याप्तदाबस्य कारणेन अथवा वाष्पशीलघटकानाम् उपयोगेन वाल्केनाइजेशनस्य समये रबरस्य फोडाः न भवन्ति
11. दबाव-बिन्दु-वल्कनीकरणम्
आटोक्लेव्-मध्ये वल्केनाइज्ड्-उत्पादानाम् कृते, वल्केनाइजेशनस्य अन्त्यपर्यन्तं क्रमेण दाबं न्यूनीकृत्य फोडानां निर्माणं, तस्य परिणामेण तन्यबलस्य न्यूनीकरणं च परिहर्तुं शक्यते, एतत् ‘दाब-बिन्दु-वल्केनाइजेशन’ इति ज्ञायते
12. वल्कनीकरणसमयः तापमानं च
न्यूनतापमानस्य दीर्घकालं यावत् वल्केनाइजेशनसमयः बहु-गन्धकबन्धजालस्य निर्माणं, अधिकसल्फरक्रॉसलिङ्कघनत्वं, फलतः अधिकतन्यबलं च भवति
13. कार्बनब्लैक इत्यादीनां सुदृढीकरणपूरकानाम् प्रसारणं सुधारयितुम् उत्तममिश्रणप्रविधिना तन्यबलं सुधारयितुं शक्यते, तथा च अशुद्धीनां अथवा बृहत् अविकीर्णघटकानाम् मिश्रणं परिहरितुं शक्यते।
14. पूरकाः
कार्बनब्लैक् अथवा सिलिका इत्यादिपूरकानाम् कृते विशालविशिष्टपृष्ठक्षेत्रयुक्तस्य लघुकणप्रमाणस्य चयनं तन्यबलस्य उन्नयनार्थं प्रभावी भवितुम् अर्हति मृत्तिका, कैल्शियमकार्बोनेट्, तालक, क्वार्ट्ज-वालुका इत्यादीनि असुदृढीकरण-पूरक-पूरक-द्रव्याणि परिहर्तव्यानि ।
15. कार्बनकृष्णः
कार्बनब्लैक् सुविकीर्णं भवति इति सुनिश्चित्य तस्य पूरणं इष्टतमस्तरं यावत् वर्धयितव्यं येन तन्यबलं सुदृढं भवति । लघुकणप्रमाणेन सह कार्बनकृष्णवर्णस्य इष्टतमपूरणमात्रा न्यूना भविष्यति । कार्बनब्लैक् इत्यस्य विशिष्टपृष्ठक्षेत्रं वर्धयित्वा मिश्रणचक्रस्य विस्तारं कृत्वा कार्बनब्लैक् इत्यस्य प्रसारणं सुधारयित्वा रबरस्य तन्यबलं वर्धयितुं शक्यते
16. श्वेतकार्बनकृष्णवर्णः
उच्चविशिष्टपृष्ठक्षेत्रेण सह अवक्षेपितसिलिकाप्रयोगेन यौगिकस्य तन्यबलं प्रभावीरूपेण सुधारयितुम् शक्यते ।
17. प्लास्टिकीकरणकर्तारः
यदि उच्चतन्यबलं इष्टं भवति तर्हि प्लास्टिकीकरणकर्तृणां परिहारः करणीयः ।
18. एनबीआर-संयुतानां वल्केनाइजेशनं कुर्वन् पारम्परिक-वल्केनाइजेशनं समानरूपेण विकीर्णं कर्तुं अधिकं कठिनं भवति, अतः मैग्नीशियमकार्बोनेट्-इत्यनेन उपचारितं गन्धकं एनबीआर-सदृशेषु ध्रुवीय-यौगिकेषु उत्तमरीत्या विकीर्णं भविष्यति यदि वल्केनाइजिंग एजेण्ट् सम्यक् न विकीर्णं भवति तर्हि तन्यबलं गम्भीररूपेण प्रभावितं भवितुम् अर्हति ।
19. बहु-सल्फर-बन्धित-क्रॉसलिङ्किंग-जालम्
पारम्परिकवल्केनाइजेशनप्रणालीभिः सह क्रॉसलिङ्किङ्गजालस्य प्रधानता बहुसल्फाइडबन्धैः भवति; ईवी इत्यनेन सह क्रॉसलिङ्किंग्-जालस्य एकल-द्विगुण-सल्फाइड-बन्धनस्य प्रधानता भवति, पूर्वस्य परिणामः अधिकतन्यबलं भवति ।
20. आयनिक क्रॉसलिङ्किंग जालम्
आयनिक-क्रॉस-लिङ्क्ड्-संयुतानां तन्यबलं अधिकं भवति यतोहि क्रॉस्-लिङ्क्ड्-बिन्दवः स्खलितुं शक्नुवन्ति अतः अविदीर्णाः गन्तुं शक्नुवन्ति ।
21. तनावस्फटिकीकरणम्
चिपकने प्राकृतिकरबरस्य नियोप्रीनस्य च संयोजनेन तनावस्फटिकाः तन्यबलं वर्धयितुं साहाय्यं करिष्यति ।
