Biabia si nye, 'Ðe woateŋu awɔ rababa atiwo manɔmeea?' ka nutome ƒe nuwo ƒe nyonyo, dɔwɔƒewo ƒe nu yeyewo dodo ɖe ŋgɔ, kple ŋutilãmenunya ƒe tsatsam vevi aɖe ŋu. Esi xexeame katã ƒe rababa ƒe didi yi edzi le dzidzim ɖe edzi—si dɔwɔƒewo abe ʋuwo, yamenutomeyimɔ̃wo, kple nuzazãwo ene ʋã—la, dzɔdzɔme rababa dzɔtsoƒe xoxo siwo woɖena tso Hevea brasiliensis-ti me koŋ la dze ŋgɔ ŋkuléle ɖe wo ŋu geɖe wu. Dzitsitsi ɖe avewo tsɔtsrɔ̃, nugbagbe ƒomevi vovovowo ƒe bu, kple agbenyuinɔnɔ ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi siwo le rababa wɔwɔ me ŋu na wodi teƒe bubuwo. Le agbalẽ sia me la, míeku nu me tsitotsito le alesi wòanya wɔ be woawɔ rababa evɔ míagaɖo ŋu ɖe atiwo ŋu o ŋu, eye míedzro ŋgɔyiyi siwo wowɔ fifia le rababa siwo wowɔ kple atikewo teƒe siwo le tɔtrɔm vivivi le dɔwɔƒea ƒe nɔnɔme ŋu la me.
Trɔtrɔ tso dzɔdzɔme rababa dzi yi rababa si wowɔ gbɔ gɔmesese bia be woalé ŋku ɖe rababa dɔwɔƒe xoxowo kple mɔ̃ɖaŋununya yeye siwo le rababa wɔwɔ me siaa ŋu tsitotsito. To numekuku le ŋgɔyiyi siwo wowɔ le atikewo ƒe rababa me, siwo dometɔ aɖewoe nye petrochemical derivatives kple bio-based polymers zazã me la, agbalẽ sia ƒe taɖodzinue nye be yeana dɔwɔƒea ƒe akpa siwo le eme abe dɔwɔƒewo, channel partners, kple distributors nanya nu tso etsɔme nɔnɔmewo kple ŋusẽ si wòate ŋu akpɔ ɖe nuzazãwo ƒe kɔsɔkɔsɔwo dzi ŋu. Gawu la, kadodo ememetɔwo abe rababa si wowɔ kple asi, rababa ƒe tsiwo , kple woatsɔ rababanuwo ade agbalẽ sia katã me le mɔ nyuitɔ nu be míagase ŋgɔyiyi siawo gɔme ɖe edzi.
Dzɔdzɔme rababa nye dzogoedzikpe na dɔwɔƒewo ƒe ŋgɔyiyi tso esime woke ɖe eŋu hedzrae le ƒe alafa 19 lia me. Latex si woƒo ƒu tso Hevea brasiliensis-ti me koŋue woɖena tso dzɔdzɔme rababa me, eye ŋutilãmenu tɔxɛ aɖewo le esi si wɔe be wòhiã vevie le dɔ vovovowo wɔwɔ me, tso ʋu ƒe tayawo dzi va ɖo atikewɔnuwo dzi. Gake esi nudidiwo nɔ dzidzim ɖe edzi la, nenema ke ŋusẽ si rababa-gblewo kpɔ ŋusẽ ɖe nutome dzi hã va nɔ dzidzim ɖe edzi. Wogblɔ be avewo tsɔtsrɔ̃ gã aɖe be woatsɔ akpɔ rababa-gblewo gbɔe do ƒome kple nu gbagbe ƒomevi vovovowo ƒe bu kple lãwo ƒe agbenɔnɔ ƒe gbegblẽ vevie, si na wobia be woawɔ rababa wɔwɔ ƒe mɔnu siwo anɔ anyi ɖaa wu.
Rababa si wowɔ ƒe vava le Xexemeʋa II me de dzesi tɔtrɔ gã aɖe le rababa dɔwɔƒea. Esi wotso dzɔdzɔme rababa ƒe agbɔsɔsɔ me le anyigba ƒe dunyahehe ƒe masɔmasɔwo ta la, nuwo wɔwɔ ɖe wo teƒe va nɔ vevie ŋutɔ. Wowɔ rababa siwo wotsɔ ami wɔe abe styrene-butadiene kple polybutadiene ene, eye woƒe nɔnɔmewo sɔ kple dzɔdzɔme rababa gake wote ŋu nɔa te ɖe dzoxɔxɔ, ami, kple woƒe vuvu nu nyuie wu. Egbea la, rababa si wowɔ la nye xexeame katã ƒe rababa wɔwɔ ƒe 60% kple edzivɔ, si te gbe ɖe eƒe vevienyenye dzi abe mɔnu bubu si woate ŋu azã ɖe eteƒe ene.
Togbɔ be viɖe le rababa si wotsɔ lãnuwo wɔe ŋu hã la, kuxi aɖeke mele eŋu o. Alesi woɖoa ŋu ɖe dzotsinuwo ŋu hena ewɔwɔ nana wotsia dzi ɖe carbon ƒe dodo kple alesi wòate ŋu anɔ anyi ɖaa ŋu. Gawu la, zi geɖe la, dzɔdzɔme rababa mete ŋu nɔa te sesĩe eye womete ŋu nɔa te ɖe nɔnɔme sesẽwo nu o, si wɔnɛ be womete ŋu zãa wo le dɔwɔƒe aɖewo o. Gake numekuku siwo le edzi yim le atikeŋutinunya kple polymer dzɔdzɔmeŋutinunya me le nya siawo gbɔ kpɔm to rababa deŋgɔ siwo wotsɔ lãgbalẽ wɔe siwo ƒe nɔnɔme nyo wu la toto vɛ me.
Mɔ ɖeka si ŋugbe wodo si dzi woato awɔ rababa ati manɔmee enye polymers siwo wotu ɖe nugbagbewo dzi wɔwɔ. Wokpɔa nu siawo tso nusiwo woate ŋu awɔ yeyee abe numiemiewo, ƒumegbewo, alo nugbagbevi suewo ene me, si naa mɔnu bubu si li tegbee ɖe dzɔdzɔme kple ami ƒe rababawo siaa teƒe. Le kpɔɖeŋu me, woate ŋu awɔ polyisoprene—si nye dzɔdzɔme rababa si wowɔ—azɔ to nugbagbevi suesuesuewo ƒe ʋeʋẽ si trɔa sukliwo wozua polymers zazã me.
Menye ɖeko polymers siwo wotu ɖe nugbagbewo dzi ɖea ŋuɖoɖo ɖe dzotsinuwo ŋu dzi kpɔtɔna ko o, ke wonaa viɖe siwo ate ŋu ado tso eme hã le nugbagbewo ƒe gbegblẽ kple ŋusẽkpɔɖeamedzi ɖe nutome dzi dzi ɖeɖe kpɔtɔ gome. Gake kuxiwo gakpɔtɔ le ewɔwɔ dzi ɖeɖe kpɔtɔ be woakpɔ dɔwɔƒewo ƒe didiwo gbɔ kple egbɔkpɔkpɔ be rababa siwo wotsɔ nugbagbeviwo wɔe la sɔ kple rababa xoxowo ƒe dɔwɔwɔ ƒe nɔnɔmewo. Numekuku kple ŋgɔyiyi ƒe agbagbadzedze siwo le edzi yim la ku ɖe mɔnu siawo zazã nyuie wu ŋu be woawɔ nusiwo woate ŋu adzra le asitsatsa me.
Ami siwo woɖe tso ami me yi edzi le akpa vevi aɖe wɔm le rababa siwo wotsɔ lãgbalẽ wɔe wɔwɔ me. Wozãa nusiwo nye ethylene-propylene-diene monomer (EPDM), styrene-butadiene rababa (SBR), kple nitrile butadiene rababa (NBR) geɖe le dɔwɔƒewo tso ʋuwo wɔwɔ dzi va ɖo nuzazãwo dzi. Wodea asixɔxɔ rababa siawo siwo wotsɔ lãgbalẽ wɔe ŋu le woƒe anyinɔnɔ, wote ŋu nɔa te ɖe nɔnɔme sesẽwo nu, kple woƒe gazazã nyuie ta.
Gake womate ŋu aŋe aɖaba aƒu nusiwo rababa siwo wotsɔ ami wɔe gblẽna le nutome ŋu dzi o. Dzotsinuwo ɖeɖe kple wo ŋudɔwɔwɔ kpena ɖe ya siwo gblẽa nu le anyigba ŋu kple ɖiƒoƒo nutome bubuwo ŋu. Tsɔ kpe ɖe eŋu la, rababa siwo woɖe tso ami me la megblẽna o, si wɔnɛ be wotsia dzi ɖe gbeɖuɖɔwo zazã kple ɖiƒoƒo ŋu. Esi wòle alea ta la, ɖetsɔleme le dzidzim ɖe edzi be woato mɔnu bubu siwo li tegbee wu siwo meɖea asi le dɔwɔwɔ alo gazazã ŋu o la toto vɛ ŋu.
Ŋgɔyiyi siwo wowɔ le polymer dzɔdzɔmeŋutinunya me le nu yeyewo hem vɛ le atike ƒe rababa ƒomevi yeye siwo ate ŋu axɔ ɖe dzɔdzɔme rababa teƒe kura la toto vɛ me. Nusiwo ŋu wotsia dzi ɖo dometɔ ɖekae nye block copolymers—polymers siwo wowɔ tso monomer vovovo eve alo esi wu nenema siwo woɖo ɖe block me—siwo naa nɔnɔme siwo wodi tso akpa ɖesiaɖe me ƒe ƒuƒoƒo.
Le kpɔɖeŋu me, thermoplastic elastomers (TPE) ƒoa rababa ƒe elasticity kple plastic ƒe dɔwɔwɔ nu ƒu, si wɔe be wosɔ na dɔ vovovowo wɔwɔ. Tsɔ kpe ɖe eŋu la, numekuku siwo wowɔ le nanocomposites—siwo me wotsɔa nanoscale fillers dea polymers me—ɖe ŋugbedodo fia le mɔ̃ɖaŋununya ƒe nɔnɔme siwo le rababa siwo wowɔ ŋu ƒe nyonyome dodo ɖe ŋgɔ me esime woɖea woƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi ɖe nutome dzi dzi kpɔtɔna.
Esi xexeame katã le nutomenyawo ŋuti sidzedze le dzidzim ɖe edzi la, wova le ŋku lém ɖe rababa wɔwɔ ƒe anyinɔnɔ tegbee ŋu geɖe wu. Dzɔdzɔme rababa wɔwɔ tso blema ke do ƒome kple avewo tsɔtsrɔ̃, nu gbagbe ƒomevi vovovowo ƒe bu, kple hadomekuxiwo abe anyigba ŋuti nyaʋiʋliwo kple dɔwɔlawo ƒe nɔnɔme madeamedziwo le dukɔ siwo wɔa rababa me. Le go bubu me la, rababa wɔwɔ nɔ te ɖe dzotsinuwo dzi vevie, si wɔnɛ be ya si woyɔna be carbon ƒe dodo kple nutome ƒe gbegblẽ.
Be woakpɔ kuxi siawo gbɔ la, dɔwɔƒea ƒe akpa siwo kpɔ gome le eme le mɔnu vovovo siwo dzi woato ado rababa wɔwɔ ƒe ŋgɔyiyi ɖe edzi la me dzrom. Esiawo dometɔ aɖewoe nye agbledede ƒe mɔnuwo dodo ɖe ŋgɔ le dzɔdzɔme rababa agblewo me, toto vɛ na rababa wɔwɔe wɔwɔ ƒe mɔnu siwo wɔa dɔ nyuie wu, kple gadede numekuku le nugbagbewo ƒe mɔnu bubuwo ŋu.
Agbenɔƒewo Ŋuti Numekuku (LCA) nye dɔwɔnu vevi aɖe si woatsɔ akpɔ ŋusẽ si rababa-nuwɔnawo kpɔna ɖe nutome dzi le woƒe agbenɔɣi katã me—tso nu xoxowo ɖeɖe dzi va ɖo wo tsɔtsɔ ƒu gbe alo wo gbugbɔgazã dzi. To nusiwo nye ŋusẽzazã, ya siwo gblẽa nu le anyigba ŋu ƒe dodo, tsizazã, kple gbeɖuɖɔwo wɔwɔ me dzodzro me la, LCA naa nukpɔsusu blibo le alesi rababa ƒomevi vovovowo ƒe afɔtoƒe le nutome ŋu.
LCA siwo wowɔ nyitsɔ laa siwo tsɔ dzɔdzɔme rababawo sɔ kple wo nɔewo la te gbe ɖe asitsatsa siwo le ƒomevi ɖeka tiatia me wu bubu dzi. Togbɔ be dzɔdzɔme rababa ateŋu akpɔ carbon footprint si le ʋɛ wu le eƒe dzɔtsoƒe yeye ta hã la, zi geɖe la, edo ƒome kple tsizazã geɖe wu kple anyigba ƒe amedzidzedze ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi le agbledeƒewo ƒe agbledede ƒe nuwɔnawo ta. Le go bubu me la, ate ŋu anye be carbon si woɖe tso rababa siwo wowɔ kple asi me sɔ gbɔ wu le dzotsinuwo zazã ta gake womehiã anyigba kple tsi boo aɖeke o.
Etsɔme si le rababa wɔwɔ me atiwo manɔmee le mɔ̃ɖaŋununya yeye siwo naa mɔnu bubu siwo li tegbee ɖe dzɔdzɔme kple ami ƒe rababa siaa teƒe ƒe ŋgɔyiyi kple asitsatsa me yiyi. Mɔ̃ɖaŋununya siawo dometɔ aɖewoe nye nugbagbeŋutinunya ƒe mɔnu siwo nana woate ŋu awɔ polyisoprene—si nye dzɔdzɔme rababa ƒe akpa vevitɔ—to nugbagbevi suesuewo abe dɔlékuiwo alo amɔwɔʋãnu ene zazã me.
Nu bubu si ŋugbe wodo enye nuɖuɖu yeyewo abe numiemie ƒe amiwo alo agblemenukuwo zazã atsɔ awɔ elastomers siwo wotu ɖe nugbagbewo dzi siwo ƒe nɔnɔmewo sɔ kple rababa xoxowo tɔ. Tsɔ kpe ɖe eŋu la, ŋgɔyiyi siwo wowɔ le atikewo gbugbɔgazã me ate ŋu aʋu mɔ na ɖoɖo siwo me wotu nu ɖo siwo me wogbãa rababa siwo wozã la ɖe woƒe akpa siwo nye monomers me eye wogbugbɔa wo zua nu yeyewo.
Le dɔwɔƒea ƒe akpa siwo kpɔ gome le eme gome—siwo dometɔ aɖewoe nye dɔwɔƒewo, mɔ̃ siwo wɔa dɔ kplii, kple esiwo ma wo—la, tɔtrɔ yi rababa wɔwɔ si me atiwo mele o gbɔ hea kuxiwo kple mɔnukpɔkpɔwo siaa vɛ. Le go ɖeka me la, tɔtrɔ yi nu yeyewo ŋu ate ŋu abia be woade ga geɖe numekuku kple ŋgɔyiyidɔwo me eye woatrɔ asi le nuwo wɔwɔ ƒe ɖoɖo siwo li fifia ŋu. Le go bubu me la, mɔnu bubu siwo li tegbee xɔxɔ ate ŋu ana woakpɔ hoʋiʋli ƒe ŋgɔyiyi to nuƒlelawo ƒe didi si le dzidzim ɖe edzi le nusiwo megblẽa nu le nutome ŋu o gbɔ kpɔkpɔ me.
Gawu la, anɔ eme be sededewo ƒe nyaƒoɖeamenuwo adzi ɖe edzi esi dziɖuɖu siwo le xexeame godoo le nutome ƒe dzidzenu sesẽwo zãm si ƒe taɖodzinue nye be woaɖe carbon ƒe dodo dzi akpɔtɔ eye woado nusiwo li tegbee ɖe ŋgɔ le dɔwɔƒewo katã me—siwo dzi woɖo ŋu ɖo hã le eme rababa ƒuƒu . Ne dɔwɔƒewo nɔ ŋgɔ na nɔnɔme siawo to mɔ̃ɖaŋununya kple nu yeyewo zazã do ŋgɔ me la, woate ŋu aɖo wo ɖokui ɖe teƒe si woakpɔ dzidzedze ɣeyiɣi didi le asitsatsa ƒe nɔnɔme si le tɔtrɔm me.
Nyabiase si nye 'Ðe woate ŋu awɔ rababa atiwo manɔmeea?' menye nukpɔsusu me numekuku dzro aɖe ko o ke boŋ enye kuxi kpata aɖe si bia egbɔkpɔnu yeyewo tso dɔwɔƒea ƒe akpa vovovowo gbɔ—tso nuwo ŋuti dzɔdzɔmeŋutinunyala siwo le polymer yeyewo wɔm dzi va ɖo adzɔnuwo wɔlawo siwo gbugbɔ bu woƒe nuzazãwo ƒe kɔsɔkɔsɔwo ŋu hena nusiwo li tegbee wu. Togbɔ be wowɔ ŋgɔyiyi gã aɖe le mɔnu bubuwo abe rababa siwo wowɔ siwo woɖe tso petrochemicals alo bio-based polymers siwo wowɔ to nugbagbevi suewo ƒe ʋeʋẽ ƒe mɔnuwo dzi ene toto vɛ me hã la—dɔ geɖe gali woawɔ hafi míate ŋu axɔ wo le afisiafi le agbɔsɔsɔ me le dɔwɔƒewo ƒe dɔwɔwɔ me.
Gake mlɔeba—esi numekukuwo yi edzi le ŋgɔ yim ɖo ta mɔnu siwo li tegbee wu abe atike alo rababa ƒuƒu siwo woate ŋu azã ɖe eteƒe ene—la, ŋutete li be woaɖo tiatia siwo me gblẽa nu le nutome ŋu ŋutɔŋutɔ gbɔ evɔ womatsɔ dɔwɔwɔ ƒe dzidzenu siwo mɔkpɔkpɔ na ezãla mamlɛawo kpɔ mɔ na le xexeame katã egbea asa vɔe o! Edze ƒã hã be amesiwo axɔ tɔtrɔ siawo kaba akpɔ wo ɖokui le hoʋiʋli ƒe nɔnɔme nyuitɔ me le sedede ƒe nɔnɔme siwo le sesẽm ɖe edzi le xexeame katã dome si le ŋgɔ yim – vevietɔ le nuƒlelawo ƒe didi si le dzidzim ɖe edzi kpe ɖe dziɖuɖu ƒe sedede siwo le tutum ɖe mɔnu bubu siwo me amagbewo mele o ŋu gbesiagbe ta fifia edze abe! Le amesiwo le ŋku lém ɖe mɔ̃ɖaŋununya yeye siwo ƒo xlã nyati sia ŋu yi ŋgɔe gome—alo le adzɔnuwo ƒe kuxiwo gbɔ kpɔnu tɔxɛ siwo wowɔ ɖe wo nu dim gome la—kpɔ egbɔ be yekpɔ akpa siwo sɔ siwo li to kadodo siawo siwo wona le afisia dzi siwo dometɔ aɖewoe nye raw-rubber ƒe tsi siwo wotsɔna tsia lãme na ame, dɔwɔnu tɔxɛwo ƒe dɔwɔnuwo kpakple nyati bubu siwo do ƒome kplii siwo wokpɔ le míaƒe adzɔnuwo ƒe hatsotso siwo me kɔ la ƒe xexlẽdzesiwo me le Internet dzi egbea hã!